Af hverju Sjįlfstęšismenn eru meš bęjarrekstri į Raušku?
Eins og į öšrum staš er getiš um hér ķ blašinu - voru felldar tillögur Sjįlfstęšismanna, sem gengu ķ žį įtt aš selja Raušku til einkareksturs. Aš Sjįlfstęšismenn reyndu um mörg įr aš lįta verksmišjuna komast ķ einstaklinga eign, stafar fyrst og fremst af žvķ, aš meš žvķ móti hefši hśn ķ sęmilegum įrum boriš langsamlega stęrsta bagga śtsvaranna, žvķ aš sjįlfsögšu var okkur ljóst, aš hverjir sem eignušust Raušku mundi hśn verša gerš aš nżtķsku verksmišju.
Og ef Rauška hefši sem einstaklings eign, veriš gerš aš 5.000 mįla verksmišju, meš nżtķsku vélum og sparsamri stjórn, - mį gera rįš fyrir aš hśn hefši greitt ķ śtsvar um eša yfir 50 žśsund krónur ķ mešal įri.
Žess mį geta, aš S. Goos greiddi hér, er hann rak verksmišjuna, 25 žśsund króna śtsvar eša meira og voru žó atköst Raušku žį ekki nema 700-900 mįl, en sķšan hann rak verksmišjuna hafa śtsvör og umsetningarskattar stór hękkaš.
Eftir aš allar tilraunir Sjįlfstęšismanna um sölu eša leigu til einstaklinga voru aš engu geršar, įttu žeir ķ žessu mįli um tvennt aš velja:
Annaš var, aš Rķkisverksmišjurnar keyptu Raušku. Meš žeirri sölu voru śr sögunni einustu möguleikarnir til aš lękka hin hįu og ranglįtu śtsvör, sem allir bęjarbśar eru nś aš sligast undir. Og meš žvķ var um aldur og ęfi gengnir ķ greipar Rķkisins allir gróšamöguleikar bęjar og einstaklinga og dżrmęt lóšarréttindi.
Hin leišin var sś, aš bęrinn ręki sjįlfur fyrirtękiš og fengi lįn til aš auka og endurbyggja verksmišjuna.
Ašeins um žetta tvennt var aš velja. - Meš sölunni var eins og fyrr segir, öll hagnašarvon horfin, og borgararnir ver settir en įšur um skattabyršarnar. Meš žvķ aš bęrinn ręki verksmišjuna og endurbyggši eru mikil og sterk rök fyrir žvķ, aš hśn gęti oršiš hinn mesti og besti bjargvęttur žessa bęjar.
Nś mun einhver spyrja: Af hverju lįtiš žiš ekki einhvern einstakling fį verksmišjuna og endurbyggja hana - ef žaš er satt aš žiš ķ mešal įri getiš fengiš um 50 žśsund krónur ķ śtsvar?
Žvķ er til aš svara, aš nś sķšan hinir gķfurlegu skattar, sem įrs įrlega eru aš aukast voru lögleiddir hér į landi, svo og sķšan hinn alltof hįi umsetningaskattur kom til sögunnar - žį. munu lįnardrottnar vera mjög tregir (vęgast sagt) til žess aš lįna fé til einkareksturs ķ öllum žeim bęjum og kaupstöšum žar sem śtsvör og umsetningarskattur eru jafn gķfurlega hį og hér vķšast hvar - og žį ekki hvaš sķst hér į Siglufirši. (Žess mį geta ķ žessu sambandi, aš Kveldślfur og Alliance borga hver į sķnum staš ķ śtsvar, ekki nema lķtinn hluta af žvķ śtsvari sem samskonar rekstur yrši aš borga hér).
Žegar žetta er athugaš ętti mönnum aš vera žaš ljóst, aš žaš voru eins litlar lķkur til žess aš lįn fengist til endurbyggingar Raušku sem einkafyrirtękis, eins og žęr voru miklar ef hiš opinbera, ķ žessu tilfelli bęrinn ętti ķ hlut, žvķ bęrinn leggur aš sjįlfsögšu ekki śtsvar eša umsetningaskatt į žetta fyrirtęki sitt frekar en önnur, sem hann rekur. Og žį mį enn spyrja:
Hvaš er žį unniš viš aš bęrinn reki og endurbyggi Raušku ef hann leggur enga skatta į reksturinn, en stofnar bęjarfélaginu ķ mikla įhęttu?
Ķ fyrsta lagi getur bęrinn rįšiš, eingöngu Siglfiršinga til vinnu ķ verksmišjunni. En Žaš mundi ekki fįst ef Rķkiš keypti hana.
Ķ öšru lagi er žaš sannanlegt mįl, aš sķldarverksmišjurekstur er einhver allra aršvęnlegasta atvinnugrein, sem rekin er hér į landi. En žaš er vegna žess aš Sķldarverksmišjur Rķkisins rįša veršinu og hafa žaš svo lįgt, vegna žess, hve žęr flestar eru gamlar og ekki sķst sakir sķns mikla pólitķska reksturskostnašar žeirra. t.d. mį geta žess aš 19 manna stjórnarliši verksmišjanna er ęttaš 92.800 kr. (sjį Eimreišina 2.hefti ž.į. bls.139) į fjįrlögum 1940.
Endurskošun kostar um 5 žśsund. Sķmareikningur milli 30-40 žśsund. Tap į Sólbakka og Hśsavik og siglingakostnašur, aš žvķ er heyrst hefir, um 100 žśsund. Og samt stórgręša Rķkisverksmišjurnar sl.įr. - Jį, enda žótt afskrifašar sé įrlega tugir žśsunda, fyrir afglöp sem enginn žykist bera įbyrgš į!
Af žessu og mörgu öšru sem minnast mętti į ķ žessu sambandi, ętti žaš aš vera öllum Siglfiršingum ljóst - aš nżtķsku verksmišja undir stjórn Snorra Stefįnssonar, ętti aš gefa sęmilegar tekjur žau įr sem Rķkisverksmišjurnar gętu sżnt hagnaš sem nęmi žeim 92.800 kr. sem yfirstjórn žeirra kostar Af žessu ęttu allir aš geta séš, aš sterkar lķkur eru fyrir , žvķ aš Rauška - ef hśn hefši fengist endurbyggš, hefši getaš boriš stęrsta baggann af śtsvörum žessa bęjar, svo og veitt fjölda manns atvinnu įrlega fyrir utan žį miklu vinnu sem fengist hefši ķ haust og vetur viš endurbygginguna. Aš sjįlfsögšu hefši nokkur hluti įrlegs gróša runniš til bęjarins, eins og t.d įgóši af vatnsveitu o.fl.
En vonirnar um žetta eru nś aš engu oršnar. Verkamenn og smišir, sem lķtiš hafa boriš śr bżtum undanfariš sumar, geta nś, žegar žeir fara aš ganga atvinnulausir, hugsaš meš žakklįtum huga til Siglfirska borgarans og bęjarfulltrśans, mesta manns Siglufjaršar um 20 įra skeiš - hr. Žormóšs Eyjólfssonar.
Žvķ hann hafši forustuna fyrir žeim mönnum sem unnu aš žvķ aš eyšileggja haust og vetraratvinnu fjölda blįfįtękra manna. Svo og žį langžrįšu von allra skattborgara bęjarins, aš śtsvör žeirra fęru eitthvaš aš lękka. žvķ žaš get ég fullvissaš alla Siglfiršinga um, aš ef Žormóšur hefši barist eins fyrir žessu mįli innan sķns flokks ķ Reykjavķk, eins og ašrir žeir bęjarfulltrśar sem um žaš hafa fjallaš - žį vęri Rauškumįliš fyrir löngu leyst, žvķ mašur eins og Sveinn Benediktsson var ekki einn fęr um aš drepa žaš.
En žegar óvinir okkar Siglfiršinga į hinum ęšri stöšum fengu einn af bęjarfulltrśunum į Siglufirši ķ liš meš sér, įsamt Sveini Benediktssyni, žį hlaut mįliš aš fį illan enda.
Eftirmįli.
Viš Sjįlfstęšismenn trśšum žvķ aš viš mundum geta, fengiš sómasamlega afgreišslu į žessu mįli, og žaš var vegna žess, aš nśverandi atvinnumįlarįšherra Ólafur Thors hafši sjįlfur žurft aš berjast mikilli og haršvķtugri barįttu til žess aš fį aš byggja nżtķsku verksmišju į Hjalteyri.
Haraldur Gušmundsson var žį atvinnumįlarįšherra, og réšst Ólafur, aš makleikum, haršlega į hann ķ śtvarpsręšu er hann flutti į Alžingi og birtist ķ Morgunblašinu 25, mars 1937. En Žar segir:
En śr žvķ sem komiš er, veršur vķst aš telja, aš enginn rįšherra sjįi sér fęrt aš standa gegn leyfinu
Og sķšar lżsir hann örlögum žeirra manna sem fremja slķkt glapręši aš varna žvķ aš reist vęri nż stór verksmišja į Hjalteyri er veitti hundrušum manna nżja góša atvinnu, Žaš muni gera žann sem žaš reyni, aš pólitķsku lķki fyrr eša sķšar.
Svona var tónninn ķ Ólafi Thors viš žįverandi atvinnumįlarįšherra, - og žeir sem fletta vilja upp ķ leišurum Morgunblašsins frį 21, mars 1937 og 24. mars s.į., žeir munu sjįlfsagt finna sterkari orš ķ garš Haraldar Gušmundssonar en hér eru tilfęrš eftir Ólaf Thors.
En Ólafur Thors hefir kannski eins og Žormóšur, viljaš forša bęnum frį žeim voša, sem, talinn er af óvinum Rauškumįlsins, aš žaš sé aš byggja nżtķsku sķldarverksmišju. Drįttur hans į leyfisveitingunni - og öll afgreišsla mįlsins hefir kannski mišast viš žaš, aš forša bęnum frį žessum voša.
En ég vil nś aš lokum bišja menn aš lesa grein eflir hann um Rauškumįliš, sem birtist ķ Morgunblašinu 19.įgśst ž.į. en žar stendur: "žó sķldveišin bregšist ķ įr, raskar žaš į engan hįtt žeirri stašreynd, aš meš öllu er įhęttulaust aš lįna fé til byggingar svo aršvęnlegs fyrirtękis." (žaš er Raufarhafnarverksmišjunnar).
Ólafur Thors spįši pólitķskum dauša žeirra manna sem stęšu gegn leyfi til byggingar verksmišjunnar į Hjalteyri. Ég vona aš spį hans rętist į öllum, sem stašiš hafa į móti leyfinu, til endurbyggingar Raušku; vona aš žeir, eins og hann kemst aš orši, verši aš pólitķsku lķki fyrr eša sišar.
Jón Gķslason.
|
